เวลาพูดถึงประเทศที่เปิดกว้างต่อความหลากหลายทางเพศ หลายคนมักนึกถึงขบวน Pride หรือภาพสังคมเสรีก่อนเสมอ แต่ถ้าจะวัดกันแบบจริงจัง ต้องดูที่ตัวบทกฎหมายเป็นหลัก เพราะภาพรวมของ กฎหมาย LGBTQ+ โลก ไม่ได้สะท้อนแค่การยอมรับทางสังคม หากยังรวมถึงสิทธิในการแต่งงาน รับบุตรบุญธรรม เปลี่ยนคำนำหน้าชื่อ การคุ้มครองจากการเลือกปฏิบัติ และความปลอดภัยในชีวิตประจำวันด้วย
คำถามว่า “ประเทศไหนสนับสนุน LGBTQ+ มากที่สุด” จึงไม่มีคำตอบแบบตายตัว 100% แต่มีหลายประเทศที่ถูกจัดอยู่ในกลุ่มแนวหน้าอย่างต่อเนื่องจากข้อมูลของ ILGA World, ILGA-Europe และ Equaldex เพราะพวกเขาไม่ได้มีแค่กฎหมายบางข้อที่ดูดีบนกระดาษ แต่มีโครงสร้างสิทธิที่ค่อนข้างครบและใช้งานได้จริง
เกณฑ์ที่ใช้ดูว่าประเทศไหนสนับสนุนมากจริง
ก่อนจะไล่รายชื่อประเทศ เราควรแยกให้ออกก่อนว่า “สนับสนุน” ไม่ได้หมายถึงเพียงอนุญาตให้สมรสเท่าเทียมเท่านั้น ประเทศหนึ่งจะถูกมองว่าก้าวหน้าจริง มักต้องมีสิทธิหลายมิติเดินไปพร้อมกัน
- การรับรองความสัมพันธ์ เช่น สมรสเท่าเทียมหรือคู่ชีวิตที่มีสิทธิใกล้เคียงกัน
- กฎหมายต้านการเลือกปฏิบัติ ในที่ทำงาน การศึกษา สาธารณสุข และบริการสาธารณะ
- สิทธิครอบครัว เช่น การรับบุตรบุญธรรม การเป็นผู้ปกครองร่วม และการเข้าถึงเทคโนโลยีเจริญพันธุ์
- สิทธิของคนข้ามเพศ เช่น การรับรองอัตลักษณ์ทางเพศโดยไม่ตั้งเงื่อนไขเกินจำเป็น
- การคุ้มครองจากความรุนแรง ทั้งกฎหมายอาชญากรรมจากความเกลียดชังและการห้าม conversion therapy
ถ้าวัดตามเกณฑ์นี้ ประเทศที่โดดเด่นที่สุดจึงมักเป็นประเทศที่มีกฎหมายครบเครื่อง ไม่ใช่เด่นอยู่เรื่องเดียว
ประเทศที่มักถูกจัดว่าเป็นแนวหน้าด้านสิทธิ LGBTQ+
มอลตา
ถ้าถามหาประเทศที่ถูกยกขึ้นมาเป็นตัวอย่างบ่อยที่สุด มอลตา มักติดอันดับต้น ๆ แทบทุกปี โดยเฉพาะในดัชนี Rainbow Europe ของ ILGA-Europe จุดแข็งของมอลตาไม่ใช่แค่สมรสเท่าเทียม แต่รวมถึงกฎหมายรับรองอัตลักษณ์ทางเพศที่ถูกมองว่าก้าวหน้า การคุ้มครองจากการเลือกปฏิบัติ และท่าทีของรัฐที่ค่อนข้างชัดเจนในการหนุนสิทธิความหลากหลายทางเพศ
แคนาดา
แคนาดา เป็นอีกประเทศที่ภาพรวมแข็งแรงมาก ทั้งในระดับรัฐบาลกลางและหลายมณฑล สมรสเท่าเทียมรับรองมานาน สิทธิในการรับบุตรบุญธรรมและการคุ้มครองการเลือกปฏิบัติมีความชัดเจนมากพอสมควร สิ่งที่ทำให้แคนาดาถูกมองว่า “ไปไกลกว่าแค่สัญลักษณ์” คือการผนวกสิทธิ LGBTQ+ เข้ากับระบบกฎหมายหลัก ไม่ได้แยกเป็นเรื่องเฉพาะกิจ
สเปน
สเปน เป็นประเทศที่ขยับเร็วมากในยุโรปตะวันตก และยังเป็นตัวอย่างว่าประเทศที่มีรากสังคมอนุรักษนิยมก็เปลี่ยนแปลงได้หากเจตจำนงทางการเมืองชัดพอ ปัจจุบันสเปนได้รับการจับตาอย่างมากในประเด็นสิทธิคนข้ามเพศ การรับรองครอบครัวหลากหลายรูปแบบ และนโยบายสาธารณะที่พยายามลดช่องว่างระหว่าง “สิทธิในกฎหมาย” กับ “การใช้ชีวิตจริง”
ไอซ์แลนด์และกลุ่มนอร์ดิก
ถ้าดูในภาพกว้าง ไอซ์แลนด์ นอร์เวย์ เดนมาร์ก และสวีเดน คือกลุ่มประเทศที่มักทำคะแนนดีเสมอ เหตุผลไม่ใช่เพราะมีกฎหมายข้อใดข้อหนึ่งโดดเด่นเป็นพิเศษ แต่เพราะรัฐสวัสดิการและกฎหมายสิทธิมนุษยชนทำงานเชื่อมกันค่อนข้างดี คน LGBTQ+ จึงมักเข้าถึงบริการสาธารณะ การศึกษา และระบบคุ้มครองได้ง่ายกว่าในหลายภูมิภาคของโลก
ประเทศกลุ่มนี้ยังมีจุดร่วมสำคัญคือสังคมถกเถียงเรื่องสิทธิบนฐานของศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์มากกว่าศีลธรรมแบบตัดสินฝ่ายเดียว นั่นทำให้การออกกฎหมายใหม่มักต่อยอดจากหลักเดิมได้เร็ว
เนเธอร์แลนด์ เบลเยียม และโปรตุเกส
เนเธอร์แลนด์ มีสถานะเชิงสัญลักษณ์สูงมาก เพราะเป็นประเทศแรกของโลกที่รับรองสมรสเท่าเทียมในปี 2001 ขณะที่ เบลเยียม และ โปรตุเกส ก็พัฒนาโครงสร้างสิทธิได้ค่อนข้างครบ ทั้งเรื่องครอบครัว การคุ้มครองจากการเลือกปฏิบัติ และการยอมรับสิทธิพลเมืองในชีวิตประจำวัน ประเทศเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าการปฏิรูปกฎหมายเรื่องเพศสภาพไม่จำเป็นต้องแยกออกจากประชาธิปไตยและสิทธิพื้นฐานเรื่องอื่น
นิวซีแลนด์และอุรุกวัย
นอกยุโรป สองประเทศที่ถูกพูดถึงบ่อยคือ นิวซีแลนด์ และ อุรุกวัย นิวซีแลนด์โดดเด่นด้านการรับรองสิทธิอย่างเป็นระบบและการสื่อสารของรัฐที่ค่อนข้างเป็นมิตร ส่วนอุรุกวัยมักถูกมองว่าเป็นหนึ่งในประเทศที่ก้าวหน้าที่สุดในลาตินอเมริกา ทั้งในประเด็นสมรสเท่าเทียมและสิทธิคนข้ามเพศ
ข้อมูลภาพรวมจากหลายฐานชี้ตรงกันว่า ปัจจุบันมี มากกว่า 35 ประเทศ ที่รับรองสมรสเท่าเทียมแล้ว แต่จำนวนประเทศที่มี “สิทธิครบชุด” ยังน้อยกว่านั้นมาก นี่คือเหตุผลที่บางประเทศแม้แต่งงานได้ ก็ยังไม่ถูกจัดเป็นกลุ่มสนับสนุนมากที่สุด
อะไรทำให้ประเทศเหล่านี้ก้าวหน้าได้จริง
เมื่อมองลึกลงไป จะเห็นว่าประเทศแนวหน้าไม่ได้ชนะเพราะโชค แต่มีองค์ประกอบร่วมกันชัดเจน
- ศาลและรัฐสภาเดินไปในทิศทางเดียวกัน ทำให้สิทธิไม่สะดุดทุกครั้งที่การเมืองเปลี่ยน
- มีกฎหมายลูกและระบบบังคับใช้ ไม่ใช่ออกกฎหมายใหญ่แล้วปล่อยให้ประชาชนตีความกันเอง
- ภาคประชาชนแข็งแรง องค์กรสิทธิและเครือข่ายชุมชนช่วยผลักดันให้รัฐต้องรับผิดชอบต่อเนื่อง
อีกอย่างที่น่าสนใจคือ ประเทศที่ทำได้ดีมักไม่หยุดอยู่แค่คำว่า “เท่าเทียมตามกฎหมาย” แต่พยายามตอบคำถามต่อว่า แล้วคนหลากหลายทางเพศเข้าถึงบริการสุขภาพ โรงเรียน ที่อยู่อาศัย และความปลอดภัยได้จริงหรือไม่ ตรงนี้เองที่ทำให้พวกเขาต่างจากประเทศที่มีกฎหมายดีเพียงบางส่วน
กฎหมายดี ไม่ได้แปลว่าปัญหาหมด
อย่างไรก็ดี ต่อให้ประเทศหนึ่งถูกจัดว่าเป็นมิตรต่อ LGBTQ+ มากที่สุด ก็ไม่ได้หมายความว่าทุกเมือง ทุกครอบครัว หรือทุกที่ทำงานจะปลอดอคติเสมอไป ความต่างระหว่างเมืองใหญ่กับพื้นที่ชนบท การเมืองที่เปลี่ยนขั้ว หรือกระแสต่อต้านจากกลุ่มอนุรักษนิยม ยังเกิดขึ้นได้ทุกแห่ง
เพราะฉะนั้น เวลามองเรื่องนี้ เราควรดูทั้งสองชั้นพร้อมกันเสมอ คือ กฎหมายคุ้มครองมากแค่ไหน และ คนใช้ชีวิตได้อย่างปลอดภัยแค่ไหน ประเทศที่ดีที่สุดจึงไม่ใช่ประเทศที่ไม่มีปัญหา แต่เป็นประเทศที่ยอมรับว่าปัญหายังมี และพร้อมแก้ด้วยเครื่องมือของรัฐอย่างจริงจัง
สรุป
หากต้องตอบแบบกระชับ ประเทศที่มักถูกมองว่ามีกฎหมายสนับสนุน LGBTQ+ มากที่สุดในโลก ได้แก่ มอลตา แคนาดา สเปน ไอซ์แลนด์ กลุ่มนอร์ดิก เนเธอร์แลนด์ เบลเยียม โปรตุเกส นิวซีแลนด์ และอุรุกวัย แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่ารายชื่อ คือเหตุผลเบื้องหลังว่าทำไมบางประเทศไปได้ไกลกว่าแค่การยอมรับเชิงสัญลักษณ์ พวกเขาสร้างระบบสิทธิที่ค่อย ๆ เชื่อมชีวิตจริงกับตัวบทกฎหมายเข้าด้วยกันได้สำเร็จ และนั่นอาจเป็นคำถามสำคัญกว่าสำหรับทุกประเทศว่า เราอยากมีแค่กฎหมายที่ดูดี หรืออยากมีสังคมที่คนทุกเพศใช้ชีวิตได้อย่างเท่าเทียมจริง ๆ
